O‘zbekistonda ish beruvchi xodimga ish haqini belgilangan muddatda to‘lamasa, kechiktirilgan har bir kun uchun pulli kompensatsiya to‘lashi shart. Bu talab Mehnat kodeksining 333-moddasida mustahkamlangan, to‘lov muddatlarining o‘zi esa 253-moddada belgilangan. Amalda esa ko‘pchilik xodim o‘zi qancha kompensatsiya olishga haqli ekanini bilmaydi.
Ish haqi to‘lash muddatlari
Ish haqi to‘lash muddatlari jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida belgilanadi. Asosiy qoida — ish haqi har yarim oyda kamida bir marta to‘lanishi kerak. Amalda oylik 16 kundan ko‘p bo‘lmagan tanaffus bilan ikki qismga bo‘lib beriladi: oyning birinchi yarmida bo‘nak, qolgan qismi esa oy yakunida.
Muhim jihat shuki, xodimga tegishli ish haqi boshqa to‘lovlarni amalga oshirishga yoki ularning navbatiga bog‘lab qo‘yilishi mumkin emas. Ya’ni «avval boshqa xarajat, keyin maosh» degan tartib qonunga zid. Xodim ish beruvchidan ish haqi hisob-kitobi bo‘yicha ma’lumot talab qilish huquqiga ham ega: ish beruvchi qanday hisob-kitoblar amalga oshirilgani va qanday ushlab qolishlar qilinganini ma’lum qilishi shart.
Dam olish kuniga to‘g‘ri kelgan to‘lov
To‘lov sanasi dam olish yoki ishlanmaydigan bayram kuniga to‘g‘ri kelsa, pul ushbu kunlar arafasida berilishi kerak. Bu qoida xodimni bayram yoki dam olish oldidan pulsiz qolib ketishdan himoya qiladi va ish beruvchining kalendar kunlariga havola qilib, to‘lovni kechiktirishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Kechikish uchun kompensatsiya tartibi
Mehnat kodeksining 333-moddasi ish haqini kechiktirganlik uchun ish beruvchining moddiy javobgarligini belgilaydi. Talab faqat maoshga emas, ta’til puli, mehnat shartnomasi bekor qilingandagi to‘lovlar va xodimga tegishli boshqa to‘lovlarga ham tegishli.
Kompensatsiya to‘lov muddati o‘tgan kundan keyingi kundan boshlab, xodim bilan amalda hisob-kitob qilingan kunni ham qo‘shgan holda hisoblanadi. Ya’ni kechikish qancha cho‘zilsa, kompensatsiya summasi shuncha oshadi.
Miqdorga kelsak, xodimga to‘lanadigan pulli kompensatsiya Markaziy bank qayta moliyalash stavkasining 10 foizi miqdorida belgilangan. Jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasida bu miqdor yuqoriroq qilib qo‘yilishi mumkin. Eng muhim jihat shuki, kompensatsiya to‘lash majburiyati ish beruvchining kechikishdagi aybi bor-yo‘qligidan qat’i nazar yuzaga keladi.
Amalda xodim kechikish faktini bank ko‘chirmasi, mehnat shartnomasidagi to‘lov sanasi yoki ish beruvchiga yozilgan murojaat bilan asoslaydi. Hisob-kitob haqidagi ma’lumotni olish huquqi ham shu jarayonda muhim: xodim to‘lov summasi va ushlab qolishlarni bilmasa, o‘z talabini aniq hisoblab bera olmaydi.
Ta’lim muassasalari xodimlariga ham tegishli
Bu kafolatlar ta’lim sohasida ishlaydiganlarga — maktab o‘qituvchilari, bog‘cha tarbiyachilari va boshqa pedagog xodimlarga ham birdek tegishli, chunki ular ham mehnat shartnomasi asosida ishlovchi xodimlar hisoblanadi. Shuning uchun maosh kechikkanda pedagog ham kompensatsiya talab qilish huquqiga ega.
Xodim huquqlari himoyasi bo‘yicha hududiy bandlik va mehnat organlariga, shuningdek Davlat mehnat inspeksiyasiga murojaat qilish mumkin. Murojaat uchun to‘lov grafigi, hisob-kitob varaqasi va shartnoma nusxasi asos bo‘ladi.
