Kechqurun telefonni qo‘lingizga olib, ijtimoiy tarmoqni varaqlay boshladingiz. Vaqt qanday o‘tganini sezmaysiz. Amerikalik olimlar ana shu odatni o‘rgandi va salomatlikka ta’sir qiladigan aniq bir chegarani ko‘rsatdi.
Tadqiqot npj Mental Health Research jurnalida chop etilgan. Unga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlarda kuniga o‘tkaziladigan vaqt kayfiyat bilan boshqa ko‘plab onlayn mashg‘ulotlarga qaraganda aniqroq bog‘liq.
Tadqiqotning asosiy xulosasi
Olimlar 2014–2024-yillarda har yili o‘tkazilgan “Media xulq-atvori va uning ta’siri” tadqiqoti ma’lumotlarini tahlil qilgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlardan kuniga 150 daqiqadan ortiq foydalanish depressiyaning o‘zini o‘zi baholash ko‘rsatkichi bilan sezilarli bog‘liq.
Muhim jihat — bu chegara tadqiqotning barcha 11 yili davomida o‘zgarmagan. COVID-19 pandemiyasi ham ko‘rsatkichga ta’sir qilmagan. Ya’ni odat va salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlik yillar davomida barqaror saqlanib qolgan.
Ma’lumotlar bazasi va tahlil usuli
Tahlilga 18 yoshdan 70 yoshgacha bo‘lgan 183 300 nafar kishi jalb etilgan. Anonim so‘rovnomalarda turli mavzularga oid 1318 ta savol bo‘lib, salomatlik holati 31 ta ko‘rsatkich, jumladan, depressiyaning o‘zini o‘zi baholash ko‘rsatkichi orqali o‘lchangan.
Ma’lumotlarni qayta ishlashda bunday tadqiqotlarda ilk bor mashinaviy o‘rganish modelidan foydalanilgan. Avvalgi ishlarning aksariyati yoshlar yoki ekran qarshisida o‘tkazilgan umumiy vaqtga e’tibor qaratgan edi.
Tadqiqotning yetakchi mualliflaridan biri, Sinsinnati universiteti iqtisodchisi Vikram Sureshning qayd etishicha, maqsad ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni boshqa raqamli mashg‘ulotlardan ajratib ko‘rsatish va bu bog‘liqlik turli yillarda saqlanib qolishini tekshirish bo‘lgan. Tadqiqot davrida ijtimoiy tarmoqlar televizor tomosha qilish va internetda bo‘lish kabi omillardan ustun kelgan.
Ijtimoiy tarmoq xarakterining o‘zgarishi
Tadqiqot hammuallifi Nikol Vaykning ta’kidlashicha, yillar davomida ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish xususiyati o‘zgargan. Dastlab bu platformalar tanish odamlar bilan muloqot joyi bo‘lgan. Endi odamlar asosan notanishlar yaratgan kontentni iste’mol qilmoqda.
Tadqiqotga rahbarlik qilgan Sinsinnati universiteti professori Hans Brayter ham bu borada fikr bildirgan. “Foydalanish vaqtini oshirish uchun qaramlik mexanizmlariga asoslangan usullardan foydalanadigan mahsulot ta’siriga o‘zimizni duchor qilmasligimiz kerak”, — deydi u.
Vaqtni cheklash usullari
Tadqiqot hammuallifi Sumra Bari ta’kidlashicha, ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkaziladigan vaqtni cheklashning ko‘plab usullari mavjud. Bularga taymer o‘rnatish, bildirishnomalarni o‘chirish va har safar akkauntdan butunlay chiqib ketish kiradi.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq dunyo maktablarida telefon cheklovlari joriy etilgani haqida ham xabar berilgandi. Ba’zi tadqiqotlar dars paytida telefon taqiqlangan maktablarda o‘quvchilar kamroq chalg‘ishini ko‘rsatgan.
