Dunyoda 1 million kishiga 1486 nafar tadqiqotchi va olim to’g’ri keladi

Dunyoda va O'zbekistonda ilmiy-tadqiqot bilan shug'ullanuvchi mutaxassislar soni hamda sohani moliyalashtirish ko'rsatkichlari ortib bormoqda. YUNESKO Statistika instituti hamda Milliy statistika qo'mitasi ma'lumotlari asosida tayyorlangan ushbu tahlilda sohadagi asosiy o'zgarishlar va hududiy ko'rsatkichlar keltirilgan.

YUNESKO tahlili va global ko'rsatkichlar

YUNESKO Statistika institutining yangi hisobotiga ko'ra, 2023-yilda dunyo bo'yicha har 1 million aholiga o'rtacha 1 486 nafar tadqiqotchi to'g'ri kelgan. Solishtirish uchun, 2015-yilda bu ko'rsatkich 1 141 nafarni tashkil etgan edi.

Lekin hududlar o'rtasidagi tafovut saqlanib qolmoqda:

• Yevropa va Shimoliy Amerikada har 1 million aholiga 4 358 nafar tadqiqotchi to'g'ri keladi;
• Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlarida esa bu ko'rsatkich bor-yog'i 88 nafarni tashkil etadi;
• Ikki hudud o'rtasidagi farq qariyb 50 baravardan ziyodni tashkil qilmoqda.

Shuningdek, ilmiy faoliyat bilan shug'ullanuvchi ayollar ulushi ham ortib bormoqda. 2023-yilda ayollar dunyo bo'yicha tadqiqotchilarning 31,4 foizini tashkil etgan bo'lsa, 2013-yilda bu ko'rsatkich 29,5 foiz edi. Markaziy Osiyo hamda Shimoliy Afrikada ayollarning tadqiqotchilar orasidagi ulushi 45 foizga yaqinlashgan.

Ilmiy-tadqiqot ishlariga ajratilayotgan mablag'lar

Tadqiqotchilar soni bilan birga ilmiy izlanishlarga yo'naltiriladigan mablag' hajmi ham o'smoqda. 2023-yilda dunyo bo'yicha ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga (R&D) sarflangan mablag'larning YaIMdagi ulushi 1,92 foizga yetdi (2015-yilda 1,71 foiz edi).

Hududiy ajratmalar:

• Yevropa va Shimoliy Amerika mamlakatlarida YaIMning 2,55 foizi;
• Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarida 2,42 foizi;
• Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada esa 0,38 foiz mablag' yo'naltirilgan.

Hisobotga ko'ra, dunyo mamlakatlarining 73 foizida ilmiy-tadqiqot ishlariga ajratiladigan mablag' YaIMning 1 foizidan kamroqni tashkil qiladi.

O'zbekistonda ilmiy izlanishlar va moliyalashtirish

O'zbekistonda ham ilmiy-tadqiqot salohiyati hamda moliyaviy ajratmalar sezilarli darajada kengaymoqda. Milliy statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2025-yilda mamlakatimizda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini bajargan mutaxassis-tadqiqotchilar soni 43,1 ming nafarni tashkil etgan.

Bu ko'rsatkich 2024-yilga nisbatan 9,5 ming nafarga yoki 28,3 foizga ko'pdir. Mutaxassislarning 17,4 ming nafari (40,4 foiz) ayollar, 25,7 ming nafari (59,6 foiz) esa erkaklardan iborat.

2025-yilda O'zbekistonda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga jami 1 680,6 milliard so'm mablag' sarflandi. Bu o'tgan yilgiga nisbatan 106,5 milliard so'mga (6,8 foiz) ko'pdir.