Oliy Majlis Senati 2-oktabr kuni bo‘lib o‘tgan yalpi majlisida bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish tizimini takomillashtirishga qaratilgan qonunni ma’qulladi. Hujjat endi imzolash uchun Prezidentga yuborildi. Bundan uch kun avval qonun loyihasi Qonunchilik palatasida birinchi o‘qishda qabul qilingan edi — o‘shanda saytimiz qonunning dastlabki bosqichi haqida batafsil yozgan edi. Senatning bugungi qarori bilan bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun jazo keskin kuchaytirildi.
Jinoyat kodeksiga kiritilgan o‘zgarishlar
Qonun Jinoyat, Jinoyat-protsessual, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi, Jinoyat-ijroiya va Mehnat kodekslariga hamda bir qator sohaviy hujjatlarga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritadi. Eng muhim yangilik — 14 yoshga to‘lmagan shaxsning nomusiga tekkanlik hamda unga nisbatan jinsiy ehtiyojni zo‘rlik ishlatib qondirganlik uchun 25 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi joriy etiladi.
Shuningdek, bolalarning jinsiy daxlsizligiga qarshi sodir etilgan o‘ta og‘ir jinoyatlar bo‘yicha javobgarlikka tortish va hukmni ijro etish muddatlarining o‘tib ketganligi endi qo‘llanilmaydi. Bolaning o‘limiga sabab bo‘lgan qasddan sodir etilgan jinoyatlar uchun shartli hukm qilish va jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish butunlay taqiqlanadi.
Senatorlar keltirgan statistika
Yalpi majlisda 14 yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar yuzasidan so‘nggi to‘rt yilda jami 445 ta jinoyat ishi qo‘zg‘atilgani ma’lum qilindi. Jinoyat kodeksining 118-moddasi 4-qismi bo‘yicha ochilgan ishlar soni yillar kesimida quyidagicha:
| Yil | 118-modda 4-qismi | 119-modda 4-qismi |
|---|---|---|
| 2022-yil | 85 ta | 144 ta |
| 2023-yil | 108 ta | 163 ta |
| 2024-yil | 129 ta | 170 ta |
| 2025-yil | 123 ta | 116 ta |
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 118-modda 4-qismi bo‘yicha ishlar soni to‘rt yil ichida barqaror yuqori darajada saqlanib qolgan, eng yuqori ko‘rsatkich 2024-yilga to‘g‘ri keladi. Alohida e’tiborga sazovor jihat — voyaga yetmaganlarga nisbatan shahvoniy shilqimlik bo‘yicha murojaatlar soni 2023-yildagi 56 tadan 2025-yilda 141 taga yetgan. Ya’ni bolalar endi ko‘proq murojaat qilmoqda, bu esa hisobga olinadigan har bir holat ortida aniq bir bola taqdiri turishini ko‘rsatadi. Raqamlarning yillar kesimidagi tahlili alohida maqolamizda ham keltirilgan.
Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on tumanida va Toshkent viloyatida sodir bo‘lgan voqealar bolalarni jinsiy zo‘ravonlikdan himoya qilishda jazoning muqarrarligi va qat’iyligini ta’minlash zarurligini yana bir bor isbotladi. Bolaning o‘zini himoya qila olmasligi va ojizligi davlat va jamiyatning uni muhofaza qilish majburiyatini yanada oshiradi.
Senator Abdulxakim Eshmurodov
Jabrlanuvchi bolani himoya qilish tartibi
Qonun faqat jazoni kuchaytirish bilan cheklanmaydi — u jabrlangan bolaning huquqlarini tergov va sud jarayonida himoya qilishga ham qaratilgan. Jinsiy zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan yoki unga guvoh bo‘lgan bolalarga davlat hisobidan bepul malakali yuridik yordam ko‘rsatish tizimi joriy etiladi.
Voyaga yetmagan jabrlanuvchini so‘roq qilish jarayoni videoyozuv orqali qayd etiladi. Jabrlanuvchi bola bilan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘rtasidagi yuzlashtirish maxsus tartibda, faqat tergovchi, prokuror qarori yoki sud ajrimi asosida o‘tkaziladi. Zo‘ravonlik oila a’zolari yoki yaqin qarindoshlar tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, vasiylik va homiylik organi vakilining ishtiroki majburiy bo‘ladi. Tazyiq va zo‘ravonlikka uchraganlarga esa, ularning so‘roviga ko‘ra, yashash manziliga javob xati yuborilmaydi — bu qayta zo‘ravonlikdan qo‘rqqan odamning murojaat qilishdan ikkilanmasligi uchun kiritilgan.
Ta’lim tashkilotlari xodimlariga cheklov
Mehnat kodeksiga kiritilgan o‘zgartirishga ko‘ra, ta’lim tashkilotida bolani tarbiyalash va unga ta’lim berish majburiyati yuklatilgan xodim bolaga nisbatan zo‘ravonlik sodir etganlik uchun javobgarlikka tortilgan bo‘lsa, uning mehnat shartnomasi ish beruvchining tashabbusi bilan bekor qilinadi. Bunday shaxsning kelgusida bolalar bilan ishlashiga cheklov qo‘yiladi. Bu — ta’lim muassasasiga ishga qabul qilishda o‘tmishdagi bunday holatlarni hisobga olish yo‘li ochilishini bildiradi.
Ota-onalar uchun ham ma’muriy javobgarlik choralari kuchaytirilmoqda. Bolalarga g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik, ularning asosiy ehtiyojlarini qasddan qanoatlantirmaslik, nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish va bolalarni sog‘liqqa zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilmaganlik uchun javobgarlik belgilanadi. Shuningdek, voyaga yetmaganlarga nisbatan “maxsus o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish” tarzidagi majburlov chorasi tugatilib, uning o‘rniga ta’lim, tarbiya va ijtimoiy xizmat tashkilotiga joylashtirish kabi muqobil choralar joriy etiladi.
