Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar bo’yicha Oliy komissari boshqarmasi (UNHCR) navbatdagi yillik hisobotini e’lon qildi. Unda dunyo bo’ylab majburiy ko’chirilgan bolalarning ta’limga qamrovi tahlil qilingan va asosiy xulosa bir jumlada ifodalanadi: qochqin bolalarning deyarli har ikkinchisi maktabga bormaydi. Tashkilot raqamlarni 70 dan ortiq davlat ma’lumotlari asosida shakllantirgan.
Hisobotdagi asosiy ko’rsatkichlar
UNHCR mandati ostidagi maktab yoshidagi qochqin bolalar soni taxminan 13,1 million nafarni tashkil etadi. Ulardan 5,8 millioni ta’lim muassasasiga qatnamaydi — bu global ko’rsatkichning 44 foizi. O’tgan yilgi hisobotda bu ko’rsatkich 46 foiz edi, ya’ni nisbiy pasayish bor. Ammo aholi sonining o’sishi bu yaxshilanishni “yutib yubordi: ta’limdan chetda qolgan bolalarning mutlaq soni kamaymadi.
Ta’lim bosqichlari o’rtasidagi katta tafovut
Hisobotda eng ko’zga tashlanadigan jihat — bosqichlar o’rtasidagi keskin farq. Qochqin bolalar uchun yalpi qamrov boshlang’ich ta’limda 65 foiz, maktabgacha ta’limda 33 foiz, o’rta ta’limda 32 foiz, oliy ta’limda esa 11 foizni tashkil etadi. Ya’ni bola boshlang’ich sinfni tugatgach, ta’limni davom ettirish ehtimoli keskin pasayadi. Taqqoslash uchun, kam daromadli davlatlarda boshlang’ich ta’lim qamrovi 92 foiz, mojarodan zarar ko’rgan davlatlarda 89 foiz — qochqin bolalar uchun bu daraja sezilarli pastroq.
O’rta ta’limdagi tafovut boshqa sabablarga ham bog’liq: huquqiy maqom bilan bog’liq cheklovlar, boshqa davlat o’quv dasturi, til to’sigʻʼ, avvalgi ta’lim natijalarining tan olinmasligi va oilaning moddiy imkoniyatlari. Qizlar uchun bu to’siqlar yanada sezilarli: boshlang’ich bosqichda qizlar va o’g’il bolalar qamrovi deyarli teng bo’lsa, o’rta ta’limda farq kengayadi. Hisobotda gender tenglik indeksidagi ayrim ijobiy siljishlar ham qayd etilgan.
Oliy ta’limdagi ijobiy tendensiya
Yagona aniq yaxshilanish — oliy ta’limda: qochqin yoshlarning yalpi qamrovi 11 foizga yetdi, bu kam daromadli davlatlardagi o’rtacha 9 foizdan yuqori. Bir yil avvalgi ko’rsatkich ham 9 foiz edi. Bundan tashqari, 450 mingdan ortiq qochqin yoshlar ilk bor oliy ta’lim olish imkoniga ega bo’lgan — bu kuzatuvlar tarixidagi eng yuqori natija. Tashkilot maqsadi — 2030-yilga qadar bu ko’rsatkichni 15 foizga chiqarish.
Moliyalashtirishning qisqarishi nimalarga olib kelishi mumkin
UNHCR hisobotida asosiy xavf ham alohida qayd etilgan: gumanitar va rivojlanish yordamiga ajratilayotgan mablag’larning qisqarishi so’nggi yillarda erishilgan natijalarni orqaga surishi mumkin. Tashkilot qochqinlarni qabul qiluvchi davlatlarning milliy ta’lim tizimlariga sarmoya kiritishni va ta’limni moliyalashtirishni qo’llab-quvvatlashni taklif qiladi. Hisobotda barqaror yechim sifatida qochqinlarni milliy ta’lim tizimiga integratsiya qilish ko’rsatilgan — bu ularga mahalliy tengdoshlari bilan bir xil imkoniyat yaratadi va mezbon davlat tizimini ham kuchaytiradi.
Raqamlar ortidagi asosiy xulosa
Bu hisobot O’zbekiston kabi davlatlar uchun ham dolzarb: ta’limga kirish imkoniyati tengsizligi, til va hujjatlar bilan bog’liq to’siqlar qochqin va migratsiya oqimlari kuchaygan har qanday hududda takrorlanadi. Xalqaro tashkilotlar hisobotida ta’lim “nihoyatda katta investitsiya” sifatida baholanadi — chunki u himoyadan tashqari, o’z-o’zini ta’minlash va kelajakka ishonch manbai. Hisobot bilan UNHCR saytida va tashkilotning rasmiy bayonotida batafsil tanishish mumkin.
