Dunyoda hozirda 107 million nafar o‘qituvchi faoliyat yuritadi. Ammo bu son 2030-yilga borib yetarli bo‘lmaydi. UNESCO Statistika institutining hisob-kitoblariga ko‘ra, maktabgacha, boshlang‘ich va o‘rta ta’limni barcha bolalar uchun ochiq qilish uchun dunyoga yana 50 million nafar o‘qituvchi jalb qilish talab etiladi.
Bu degani har ikki o‘quvchiga bittadan yangi o‘qituvchi to‘g‘ri kelishi kerak. Raqamlarni e’lon qilgan UNESCO Statistika instituti ta’lim tizimlari oldida turgan kadrlar muammosini shu tariqa baholadi. Muhim jihat shundaki, kerakli o‘qituvchilarning katta qismi yangi sinflar uchun emas, ketayotganlar o‘rnini to‘ldirish uchun zarur.
Dunyodagi o‘qituvchi tanqisligi ko‘lami
Institut hisobiga ko‘ra, 2030-yilgacha jalb qilinishi kerak bo‘lgan 50 million o‘qituvchining 58 foizi yangi ish o‘rinlari emas, kasbni tark etgan mutaxassislar o‘rnini to‘ldirish uchun kerak bo‘ladi. Bu raqam o‘qituvchilik kasbining barqarorligiga bog‘liq bosimni ko‘rsatadi.
Ya’ni yangi sinflar ochilishi ta’lim tizimiga qo‘shimcha kadr talab qilsa, mavjud mutaxassislarning ketishi bu talabni yanada kuchaytiradi. Har yili maktabdan ketgan o‘qituvchilar o‘rnini to‘ldirish uchun alohida tayyorgarlik talab etiladi. Shu bois kadrlar siyosatida nafaqat yangi mutaxassislarni tayyorlash, balki mavjudlarini ishda saqlab qolish ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
O‘qituvchilar mehnatining haqiqiy hajmi
Tashkilot tahliliga ko‘ra, o‘qituvchi haftasiga o‘rtacha 19 soat dars o‘tkazadi. Biroq darsga tayyorgarlik, yozma ishlarni tekshirish va ma’muriy topshiriqlar qo‘shilganda umumiy ish vaqti qariyb 60 soatga yetadi.
Bunday yuklama o‘qituvchi uchun faqat sinfdagi ish bilan cheklanmaydi. UNESCO tahlil qilgan 68 mamlakatning har beshtasidan ikkitasida o‘qituvchilar maoshi xuddi shunday malakaga ega boshqa mutaxassislar daromadidan past ekani aniqlangan.
Kasb qadri va ishdan ketish xavfi
OECDning “TALIS 2024” so‘rovnomasi natijalari ham e’tiborga loyiq. So‘rovda qatnashgan mamlakatlarning 75 foizida o‘qituvchilarning 40 foizidan kamrog‘i o‘z kasbi jamiyat tomonidan qadrlanadi, deb hisoblagan.
Buning oqibati kadrlar oqimida bevosita ko‘rinadi. Kasbi qadrlanishini his qilgan o‘qituvchilarning kelgusi besh yil ichida ishdan ketish haqida o‘ylash ehtimoli 10 foizdan ko‘proq past bo‘lgan.
UNESCO hukumatlarga tavsiyalari
Tashkilot hukumatlarga o‘qituvchilar uchun raqobatbardosh maosh va rag‘batlantirish tizimini yaratishni hamda kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirishni tavsiya qilmoqda. Tavsiyalar qatorida ortiqcha ish yuklamasini kamaytirish ham bor.
Alohida e’tibor maktablarda xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishga qaratilgan. O‘qituvchilarni rag‘batlantirish amaliyoti O‘zbekistonda ham qo‘llanilmoqda: joriy yilda Yil o‘qituvchisi tanlovi g‘oliblariga alohida mukofot ajratilgan edi.
